NL
Worldwide Partner
Loading Spinner Animation
Replaced with Ajax Call
NL
NL
  • 15.09.2016
  • WOLF redactie

Aan kleuren
is er geen ontkomen

Kleuren hebben een sterke invloed op het gevoel. Zij kunnen koel of warm werken, prikkelen of kalmeren. Hoe een kleur werkt, kan het allerbeste daar worden vastgesteld, waar aan kleur niet valt te ontkomen: in een gevangeniscel.

„De kleur is de plaats waar onze hersenen en het heelal elkaar ontmoeten“, heeft Paul Cézanne ooit eens gezegd. Als schilder had hij natuurlijk een bijzonder intensieve verhouding met kleuren, maar men hoeft geen kunstenaar te zijn om te kunnen begrijpen wat hij bedoelde: kleur is ruimte. En wel een potentieel oneindige. Kleuren markeren de horizon en laten ons de hemel zien. Kleuren wekken gevoelens, gedachten en herinneringen op. Kleuren kunnen de weg wijzen, het verkeer regelen en voor gevaren waarschuwen. Kleuren hebben een universele aanwezigheid, en alleen daarom al is het logisch dat uitgerekend de universele genie Johann Wolfgang von Goethe de basis voor de moderne kleurenleer heeft gelegd. De fysiologische en fysische omstandigheden bij het ontstaan en waarnemen van kleuren zijn echter pas vandaag de dag algeheel bekend, en wel zo nauwkeurig dat er voor het definiëren van „kleur“ zelfs een DIN-norm werd ingevoerd.

Johann Wolfang von Goethe, Farbenkreis zur Symbolisierung des menschlichen Geistes- und Seelenlebens, 1809. ©PD-old-100/Wikimedia Commons.
Johann Wolfang von Goethe, Farbenkreis zur Symbolisierung des menschlichen Geistes- und Seelenlebens, 1809. ©PD-old-100/Wikimedia Commons.

Een definitie van het psychologisch effect van kleuren laat zich moeilijker in woorden vatten. Toen de Zwitserse kleurdesignerin Daniela Späth 25 jaar geleden zich met het thema kleurenpsychologie ging bezighouden, stond ze daarin behoorlijk alleen: „De mensen vonden dat gewoon esoterie“. Geen wonder, want de wisselwerking tussen kleur en het menselijk lichaam werd historisch gezien toch eerder aan het mystieke dan aan de wetenschap toegedicht. In de klassieke oudheid werden zieken ter genezing in kleurige doeken gehuld, en in de 14e eeuw probeerde men op pokkenepidemieën vat te krijgen door besmette personen in compleet rood beklede ruimten te plaatsen. Dat begin van de 20e eeuw een populaire esotericus in de persoon van Rudolf Steiner een kleurentherapie ontwikkelde, zal de wetenschappelijke erkenning waarschijnlijk ook niet echt een goede dienst hebben bewezen.

„De kleuren zijn daden van het licht, uitingen van zijn handelen en lijden“

Johann Wolfgang von Goethe, bij de kleurenleer, 1810

Twijfelaars laten zich weliswaar steeds weer horen, maar het succes toont aan dat Daniela Späth gelijk heeft. Haar werk deed haar zelfs al in de gevangenis belanden: Een ambtenaar van justitie uit het district Pfäffikon had een experiment van de Amerikaanse wetenschapper Alexander Schauss ontdekt. Die had in 1979 de cel van een gevangenis in Seattle roze laten schilderen en vastgesteld: Een kwartier in de rozekleurige cel was voldoende om agressieve gevangenen tot bedaren te brengen. Dat zou toch ook in Zwitserse gevangenissen moeten functioneren, dacht de ambtenaar, en vroeg Späth om ondersteuning. Enige tijd later waren twee cellen in een zwaar beveiligde vleugel in „Cool Down Pink" geschilderd, zoals Späth de voor dit doeleinde ontwikkelde kleur noemde. Ze heeft het woordmerk laten registreren, vandaag de dag wordt deze tint door een Zwitserse verfproducent geproduceerd.

Zelle in einem Schweizer Gefängnis in der Farbe „Cool Down Pink“. Foto© Michel Nellen/© Dold AG
Zelle in einem Schweizer Gefängnis in der Farbe „Cool Down Pink“. Foto© Michel Nellen/© Dold AG

Ook Duitse gevangenissen volgden het Zwitserse experiment en schilderden afzonderlijke cellen roze. Evenwel kon het kalmerende effect niet overal worden bevestigd – de jeugdgevangenis in Dortmund bijvoorbeeld heeft haar rozekleurige cel weer wit geschilderd. Waarom heeft het daar niet gefunctioneerd? „Het effect van Cool Down Pink is wetenschappelijk bewezen“, verklaart Späth. „We hebben proefpersonen in verschillend gekleurde cabines gestuurd en daarna onder andere de bloeddruk gemeten. Na een verblijf in de rozekleurige cabine daalde de bloeddruk significant. Echter individuele geaardheid en instelling kunnen het effect van kleuren negatief beïnvloeden. Heeft het gevangenispersoneel wellicht een negatieve grondhouding of beschouwt het de test als zijnde dubieus, dan zal dat op de gevangenen worden overgedragen.“ Daar komt nog bij dat roze eerder als een vrouwelijke of „homoseksuele“ kleur geldt, waardoor sommigen de confrontatie met deze kleur als vernedering ervaarden. Er waren volgens Späth echter ook al gevangenen, die zich in een roze cel zo goed voelden dat ze het liefst langdurig daarin zouden zijn gebleven.

„Roze kan agressiviteit verminderen, maar niet haar oorzaak wegnemen“

Kleurendesignerin Daniela Späth

Inmiddels wordt Cool Down Pink niet alleen in gevangenissen, maar ook in psychiatrische inrichtingen en toevluchtsoorden toegepast. Zelfs een stoeterij op Mallorca heeft de tint voor het kalmeren van haar volbloedpaarden besteld. Ten behoeve van privégebruik is er echter weinig vraag naar. Ooit meldde een dame zich bij Späth en vertelde over haar zeer agressieve echtgenoot. Of het zou helpen, de kamers in de gezamenlijke woning allemaal roze te schilderen? De specialiste raadde daarvan af. Dat zou als een overval kunnen werken, de man zou zich mogelijk gegriefd voelen en als gevolg daarvan nog agressiever worden. Bovendien kent de macht van de kleuren dan toch haar grenzen, zoals Späth benadrukt: „Cool Down Pink kan agressief gedrag verminderen, maar niet haar oorzaak wegnemen“

Indien de kleurdesignerin ruimten ontwerpt, dan vervolgt zij in principe hetzelfde doel als een klimaattechnicus: De bewoners moeten zich goed vullen. De kwaliteit van het binnenklimaat speelt voor haar werk evenwel geen rol, alhoewel kleuren wel degelijk het temperatuurgevoel beïnvloeden. „Volgens diverse studies wordt de temperatuur in een met warme kleuren gedecoreerde ruimte 2 °C warmer geschat en hetzelfde geldt andersom voor een ruimte in een koele kleur. Maar met name in nieuwe gebouwen kan de temperatuur zo goed worden geregeld dat deze factor geen rol van betekenis meer speelt.“ Afgezien daarvan overheerst ook hier de conditionering door individuele ervaringen: „Ongeacht hoe zeer rood zich als een warme kleur aanbiedt, wie bijvoorbeeld nare ervaringen met brand heeft gehad zal bij het zien van deze kleur wellicht eerder huiveren dan zich goed voelen.“

Foto© Michel Nellen/© Dold AG
Foto© Michel Nellen/© Dold AG

Het ruimtegevoel wordt door kleuren ook daar beïnvloed, waar zij geen speciale aandacht krijgen – en zelfs daar, waar er geen is. Zo beweert de kleuronderzoeker Axel Venn, witte muren zouden misantropisch zijn en zouden goede gesprekken verhinderen. Nu kan men bij eenzame opsluiting sowieso alleen met zichzelf praten, ondanks dat de kleur van de wanden in de gevangeniscel mogelijk nog zo uitnodigend voor een goed gesprek is. Maar misschien verschuilt zich een geheim van het effect van Cool Down Pink in dat, wat de aan het begin geciteerde schilder Cézanne heeft gezegd: Indien het klopt dat kleur de plaats is waar onze hersenen en het heelal elkaar ontmoeten, dan zorgt een gevangeniscel, waarvan de ruimte door kleur wordt gedefinieerd, voor een besef van grenzeloosheid en geeft haar inzittenden het gevoel, zich een klein beetje minder onvrij te voelen.

Wie niet achter de tralies zit, zal een rozekleurige gevangeniscel begrijpelijkerwijs buiten de eigen levensrealiteit plaatsen. Echter het voorbeeld kan wel degelijk aantonen, hoe men zich in relatie tot de eigen vier wanden ziet: In een gesloten ruimte voelt men zich niet daarom goed, omdat men deze te allen tijde kan verlaten, maar omdat men hem niet wil verlaten. Dit „behaaglijk voelen“ mag dan een onbepaald gevoel zijn, maar welke factoren het kunnen opwekken, kan worden bepaald. En kleuren behoren daarbij.